نهمین همایش ملی پیشرفتهای معماری سازمانی ایران در دانشگاه شهید بهشتی آغاز به کار کرد و در چارچوب آن، پنل تخصصی «زیستبومهای دیجیتال دولت» برگزار شد. مازیار مباشری، معاون سازمان فناوری اطلاعات، در این پنل بر ضرورت تغییر نگرش حاکم بر معماری دولت دیجیتال تأکید کرد و گفت: در سالهای اخیر، توسعه خدمات هوشمند دولتی از مرحله دولت به عنوان پلتفرم عبور کرده و اکنون به سمت مفهوم پیشرفتهتری به نام دولت به عنوان اکوسیستم پیش میرود. در این رویکرد، دولت نه تنها یک نهاد تنظیمکننده یا هماهنگکننده مرکزی است، بلکه به عنوان یکی از بازیگران فعال در زنجیره ارزش اکوسیستم دیجیتال عمل میکند.
وی با اشاره به دستاوردهای یک دهه اخیر در حوزه دولت الکترونیکی و زیرساختهای مرتبط، افزود: دولت سرمایهگذاریهای گستردهای در زمینه زیرساختهای ارتباطی، دادهای و خدماتی انجام داده است. حالا سؤال اصلی این است که این زیرساختها در چارچوب جدید دولت اکوسیستمی چه نقشی خواهند داشت و چگونه میتوان از آنها به طور مؤثر در زیستبوم دیجیتال آینده بهره برد. مباشری تأکید کرد که برگزارکنندگان این نشست، موظف به بررسی جنبههای فنی و اجرایی این تحول هستند و باید چارچوبی برای گذار از مدل سنتی دولت الکترونیکی به دولت اکوسیستمی ارائه دهند؛ از مدلسازی فرایندها تا طراحی تعاملات میاندستگاهی.
در ادامه، وی به نقش متدولوژیهای مدلسازی فرایندها و تعاملات میاندستگاهی پرداخت و گفت: در رویکرد پنجره واحد (Single Window)، تمرکز بر استانداردسازی و الکترونیکیسازی فرایندهای مشترک میان دستگاههاست. اما در دیدگاه اکوسیستمی، با شبکهای از بازیگران روبرو هستیم که دولت یکی از آنهاست و روابط متقابل میان بخشهای دولتی، خصوصی و عمومی باید بر پایه مدلهای همکاری و تبادل داده بازطراحی شود. تفاوت کلیدی اینجاست که در مدل پنجره واحد، دولت نقش هدایتکننده مرکزی را ایفا میکند، در حالی که در اکوسیستم دیجیتال، خود به عنوان بازیگری فعال در زنجیره ارزش شرکت دارد. این تغییر، نیازمند بازنگری در ساختارهای فنی، حقوقی و حتی فرهنگی دولت دیجیتال است.
مباشری همچنین به پیوند دولت اکوسیستمی با چارچوب ملی معماری سازمانی (مصوب سال ۱۳۹۶) اشاره کرد و بیان داشت: این چارچوب یکی از دستاوردهای کلیدی در نظاممند کردن تحول دیجیتال بخش دولتی است. اکنون باید بررسی شود که چگونه مدلهای اکوسیستمی جدید را به آن متصل کنیم؛ مثلاً با در نظر گرفتن هر اکوسیستم خدماتی به عنوان یک مدل مرجع بخشی، تا تجربیات موفق به سطح ملی تعمیم یابد. وی از متخصصان معماری سازمانی خواست تا در جلسات آینده، پیشنهادهایی برای تلفیق این مدلها با چارچوب ملی ارائه دهند و افزود: با این همافزایی، میتوان از تجربیات جهانی مانند پلتفرمهای باز، متدولوژیهای TOGAF و ArchiMate در کنار چارچوب بومی کشور بهره برد.
در بخش دیگری از سخنانش، مباشری به آینده تبادل اطلاعات پرداخت و نقش مرکز ملی تبادل اطلاعات (NIX) را برجسته کرد: تحول زیستبومهای دیجیتال در آینده بر پایه تبادل اسناد الکترونیکی خواهد بود، نه صرفاً دادههای خام. مفاهیمی مانند e-Contract و e-Permit جایگزین تبادل دادهها میشوند و این سطح جدیدی از تعامل دیجیتال را ایجاد میکند. در این شرایط، مراکز تبادل سنتی (ESPها) در سطوح ملی و دستگاهی، نقش خود را تغییر خواهند داد؛ هرچند در مرحله گذار، از زیرساختهای فعلی برای انتقال داده استفاده میشود، اما تمرکز به سمت مدیریت و اعتبارسنجی اسناد دیجیتالی حرکت خواهد کرد.
وی با تأکید بر اعتماد دیجیتالی به عنوان رکن اصلی زیستبومهای هوشمند، خاطرنشان کرد: بدون اعتماد پایدار دیجیتال و امضای الکترونیکی معتبر، هیچ زیستبومی دوام نخواهد آورد. انتقال داده کافی نیست؛ هر سند دیجیتال باید امضای قابل استناد داشته باشد. این رویکرد ما را از تمرکزگرایی داده به تعاملات غیرمتمرکز و مبتنی بر اعتماد هدایت میکند. در پایان، مباشری بر ضرورت مشارکت بخش خصوصی و نهادهای تخصصی تأکید کرد و گفت: تحقق دولت به عنوان اکوسیستم، نیازمند همکاری همه بازیگران زیستبوم دیجیتال است و سازمان فناوری اطلاعات این تحول را نه به عنوان یک پروژه فنی، بلکه به عنوان پارادایمی ملی و بلندمدت پیگیری میکند.
در بخش دیگری از پنل، یک فعال حوزه فناوری اطلاعات با نام سیدی، بر ضرورت گذار از سامانهمحوری به زیستبوممحوری تأکید کرد و گفت: رویکردهای گذشته دولت الکترونیک دیگر پاسخگوی نیازهای امروز نیست. او ضمن قدردانی از برگزارکنندگان، افزود: این اولین رویداد علمی داخلی است که مفاهیم زیستبوم دیجیتال دولت به صورت رسمی بررسی میشود و امیدوارم جامعه دانشگاهی و متخصصان معماری سازمانی از این پس بیشتر به آن بپردازند.
سیدی وضعیت فعلی خدمات دیجیتال را توصیف کرد: در دو دهه اخیر، دستگاههای دولتی سامانههای جزیرهای برای فرایندهای داخلی خود ساختهاند که نتیجهاش شبکهای پراکنده است؛ نه تنها خدمترسانی تسهیل نشده، بلکه شهروندان را با فرایندهای پیچیده و تکراری درگیر کرده. مثلاً برای دریافت پایانکار ساختمان یا واردات کالا، شهروند باید در سامانههای جداگانه شهرداری، نظام مهندسی، بانک مرکزی، گمرک و سازمان تجارت اقدام کند. ظاهراً دیجیتال شدهایم، اما کار برای مردم سختتر شده است.
وی با اشاره به افت رتبه ایران در شاخصهای بینالمللی مانند لجستیک پرفورمنس ایندکس، تجارت فرامرزی و مالیاتستانی دیجیتال (بالای ۱۰۰ در برخی موارد و سقوط نسبت به ۱۵ سال پیش)، افزود: این نشاندهنده ناکارآمدی معماری فعلی دولت الکترونیک است. مشکل اصلی، فقدان رویکرد اکوسیستمی است؛ در نگاه سنتی، دولت مجموعهای از سازمانهاست، اما در دیدگاه اکوسیستمی، شبکهای از تعاملات و همکاریها میان دستگاهها، کسبوکارها و شهروندان است. وی به بیانات مقام معظم رهبری در مورد انسجام اداری اشاره کرد و گفت: در سیاستگذاری انسجام داریم، اما در اجرا و تعامل دستگاهها، این انسجام از دست میرود؛ ریشه در فقدان همکاری است، در حالی که اکوسیستم دیجیتال بر تسهیل همکاری ذینفعان بنا شده.
سیدی اکوسیستم دیجیتال را بر اساس تعریف سازمان ملل، پلتفرمی برای تسهیل همکاری میان بازیگران توصیف کرد و افزود: اکوسیستمهای دولتی باید بر حوزههای کارکردی مانند انرژی، سلامت، آموزش و تجارت شکل بگیرند و با متدولوژیهای مهندسی سیستمها طراحی شوند، نه روشهای کلاسیک توسعه نرمافزار. در معماری سازمانی، تمرکز بر ساختار یک سازمان است، اما در معماری اکوسیستمی، بر تعاملات و خلق ارزش مشترک؛ یعنی مهندسی «سیستمِ سیستمها». برای پیادهسازی، باید اپراتورهای تخصصی (از کنسرسیومهای دولتی، خصوصی یا ترکیبی) برای راهبری پلتفرمها و هماهنگی دستگاهها ایجاد شود؛ تجربه کشورهای جنوب شرق آسیا و خلیج فارس نیز این را تأیید میکند.
وی به خلأ علمی در مهندسی اکوسیستمها اشاره کرد: هنوز رشته دانشگاهی مستقلی نداریم و متخصصان کمی با Systems of Systems آشنا هستند. لازم است پژوهشها و پایاننامهها به سمت اکوسیستم دیجیتال، معماری پلتفرمها و استانداردهای تعاملپذیری حرکت کنند. در پایان، سیدی به پروژههای جاری اشاره کرد: معماری زیستبومهای دولت آغاز شده و پلتفرم شهروندی «ایرانپاس» در حال توسعه است؛ دروازهای واحد برای تعامل شهروند با خدمات دولتی با هویت و امضای واحد. با ایجاد زیستبومهای تخصصی و استانداردهای تعاملپذیر، به «دولت به عنوان پلتفرم» خواهیم رسید؛ دولتی پویا بر پایه زیستبومهای همافزا.
در ادامه همایش، صفایی، دستیار رئیس سازمان فناوری اطلاعات، درباره طرح استقرار زیستبومهای دیجیتال دولت توضیح داد: این طرح برای رفع چالشهای ساختاری، تقویت هماهنگی میان دستگاهها و پلتفرمها طراحی شده و جایگزین رویکردهای جزیرهای میشود. آسیبشناسی آن شامل نبود نگاه سیستمی، همپوشانی مأموریتها، عدم پاسخگویی و دادههای پراکنده است که تعاملات را مختل کرده.
وی به ابلاغیه ریاستجمهوری اشاره کرد: سازمان فناوری اطلاعات موظف به تدوین معماری کلان و استانداردهای فنی زیستبومها ظرف شش ماه، ایجاد سکوی تبادل داده و توسعه دو پلتفرم ملی است. فاز نخست شامل هفت زیستبوم کلیدی (مالی و مالیاتی، انرژی، سلامت، تجارت فرامرزی، زمین و املاک، زنجیره تأمین، مهاجرین و اتباع) است و دانشگاههای معتبر به عنوان مجری علمی انتخاب شدهاند. اسناد معماری، مدلهای تراکنش، استانداردهای فنی، امنیتی، حقوقی و پیوستهای کسبوکار در حال تدوین است.
صفایی بر مشارکت دانشگاهها و بخش خصوصی تأکید کرد: اجرای موفق نیازمند همکاری نزدیک است و برنامههای آموزشی دانشگاهها باید با نیازهای زیستبومها هماهنگ شود تا نیروی متخصص تربیت گردد. فاز اول تا پایان سال تکمیل و فاز دوم (توسعه زیستبومهای جدید با کنسرسیومها) آغاز میشود؛ فاز سوم بر ارتقای خدمات پایه تمرکز دارد. این پروژه فرصتی برای تحول در آموزش و پژوهش است؛ از مشارکت دانشجویان در طراحی تا توسعه نرمافزارهای بومی. در نهایت، صفایی گفت: این طرح گامی کلیدی برای دولت هوشمند و پاسخگو است و با بهبود هماهنگی، کیفیت خدمات و تعامل با شهروندان، تحول اساسی در حکمرانی ایجاد میکند.
